Problem stosunku ludności wiejskiej (z uwzględnieniem jej zróżnicowania społecznego) do Zagłady lokalnych skupisk żydowskich oraz do pojedynczych Żydów, którzy uniknęli – często tylko chwilowo – śmierci z rąk Niemców i na wsi poszukiwali schronienia, okazał się tematem całkowicie oryginalnym. Do czasu rozpoczęcia naszych badań nie istniały monograficzne opracowania poświęcone tej kwestii. Choć w źródłach można było odnaleźć liczne rozproszone informacje, brakowało systematycznego ujęcia zagadnienia. Nasz projekt wypełnił tę lukę, dostarczając pierwszego całościowego opracowania tego problemu.
Projekt „Ludność wiejska w Generalnym Gubernatorstwie wobec Zagłady i ukrywania się Żydów 1942–1945” skupił się na okresie po masowej zagładzie Żydów, kiedy pojedynczy ocaleni z masakry szukali ratunku na wsi. Udało się nam opisać ówczesne postawy z różnych perspektyw – polskiej i żydowskiej – uwzględniając jednocześnie wpływ niemieckiego terroru na sytuację mieszkańców wsi, na ich możliwości i chęć udzielania pomocy, a także na przyczyny jej braku czy przejawy wrogości. Badania objęły tereny, na których polscy chłopi byli bezpośrednimi świadkami procesu izolowania, zamykania w gettach, wywożenia do komór gazowych i mordowania miejscowych Żydów. Ostatecznie skoncentrowaliśmy się na dystryktach warszawskim, lubelskim, radomskim i krakowskim, pomijając Pomorze, Wielkopolskę oraz Galicję ze względu na ich odmienną specyfikę historyczno-demograficzną.
Efekty projektu pozwoliły uchwycić mechanizmy solidarności i pomocy, ale także terroru, strachu, kolaboracji i zdrady w lokalnych społecznościach wiejskich. Zdołaliśmy przeanalizować zjawiska bohaterstwa, obojętności i podłości, tak charakterystyczne dla okresu II wojny światowej. Wyniki badań mają istotne znaczenie dla rozwoju nauk historycznych i społecznych, pogłębiają wiedzę o mechanizmach totalitarnych, o dynamice zjawisk społecznych oraz o wpływie emocji na ludzkie motywacje i zachowania.
Metodologia, którą zastosowaliśmy, obejmowała szeroki zakres narzędzi poznawczych nauk humanistycznych. Przedstawiliśmy nie tylko przebieg procesów historycznych, ale sięgnęliśmy także do kategorii antropologicznych, etnologicznych, socjologicznych i psychologicznych, co pozwoliło na bardziej kompleksowe ujęcie badanego zjawiska. Wykorzystaliśmy źródła historyczne, opracowania, a przede wszystkim dokumenty archiwalne – zarówno instytucjonalne, jak i osobiste. Przeprowadziliśmy żmudne kwerendy w licznych archiwach polskich i niemieckich, co okazało się wymagające, ale jednocześnie podniosło wartość projektu.
Ostatecznym efektem naszych badań stał się tom studiów, który składa się na pierwsze kompleksowe opracowanie tematu. Towarzyszyły mu dwa tomy szczegółowo opisujące powiaty bielski oraz sokołowsko-węgrowski
Projekt i publikacje zrealizowane dzięki dotacji:
